Bel ons:

De bepaling van gesteldheid

De bepaling van gesteldheid

De bepaling van gesteldheid is een zinsdeel dat over het algemeen als complex beschouwd wordt. In dit artikel leggen we uit hoe je het herkent.

Zinsontleding kan je helpen je taalbeheersing een impuls te geven. Wij besteden aandacht aan twee vormen van zinsontleding: redekundig en taalkundig. In dit artikel staat de bepaling van gesteldheid centraal.

De bepaling van gesteldheid

De bepaling van gesteldheid is een zinsdeel dat deels hoort bij het onderwerp of lijdend voorwerp en deels bij het gezegde. 1 2 Het vertoont gelijkenissen met de bijwoordelijke en bijvoeglijke bepaling. 3

  • Opgewekt kwam Shaymae het kantoor binnen.
  • Veel Catalanen vinden Madrilenen arrogant.
  • Hij verfde de tafel rood met een kwast.

Uit alle voorbeelden blijkt dat de bepaling van gesteldheid betrekking heeft op twee zinsdelen. In de eerste zin verwijst opgewekt naar ‘Shaymae’ en ‘binnenkomen’. In de tweede zin heeft arrogant te maken met ‘Madrilenen’ en ‘vinden’. En in de derde zin refereert rood aan ‘de tafel’ en ‘verven’. Dat is waarom het ook wel een dubbelverbonden zinsdeel wordt genoemd.

Hoe herken je de bepaling van gesteldheid?

Om dit zinsdeel te identificeren is het allereerst van belang om te weten dat er drie soorten zijn: de bepaling van gesteldheid tijdens, volgens en als gevolg van de handeling. 4 Alle drie kun je ze op een andere manier herkennen.

1. Tijdens de handeling

Deze bepaling van gesteldheid drukt een handeling of toestand uit die tijdens de actie plaatsvindt, maar daar niet noodzakelijk voor is. 5 Bijvoorbeeld:

  • De hond kwam hijgend aanlopen.
  • Dodelijk verveeld staarde de jonge vrouw voor zich uit.

Dit type bepaling lijkt sterk op de bijwoordelijke bepaling, maar heeft een sterkere connectie met het onderwerp of lijdend voorwerp. In de eerste zin heeft hijgend niet alleen betrekking op ‘aanlopen’, maar ook op ‘de hond’. In de tweede zin verwijst dodelijk verveeld zowel naar ‘de jonge vrouw’ als naar de manier waarop ze voor zich uitstaart. Soms kun je dit type zin vervangen door een terwijl-constructie

  • De hond hijgde terwijl hij kwam aanlopen.
  • De jonge vrouw was dodelijk verveeld terwijl ze voor zich uit staarde.

2. Volgens de handeling

Er is sprake van een bepaling van gesteldheid volgens de handeling als er geen oorzakelijk verband is aan te wijzen tussen de gesteldheid en het gezegde. 6 Een voorbeeld:

  • De koffie smaakt verrukkelijk.
  • Jonathan vindt zijn werk saai.

In geen van beide gevallen kun je spreken van causaliteit. Het komt niet door het smaken dat de koffie verrukkelijk is. Er is ook geen causale relatie tussen het vinden en de saaiheid van het werk. Wel bestaat er een direct verband tussen de gesteldheid (verrukkelijk en saai), het gezegde (smaken en vinden) en het onderwerp (de koffie) of het lijdend voorwerp (zijn werk). Met andere woorden: er wordt voldaan aan alle voorwaarden van een bepaling van gesteldheid.

3. Als gevolg van de handeling

Een bepaling van gesteldheid als gevolg van de handeling doet zich voor als er wél een oorzakelijk verband bestaat tussen de gesteldheid en het gezegde. Kijk naar de onderstaande zin.

  • Met een stofdoekje veegde hij de tafel schoon.
  • Laten we de muur knalrood verven.

In de eerste zin is de tafel schoon als direct resultaat van het vegen. In de tweede zin is de muur knalrood als direct resultaat van het verven. Kortom: er is een direct verband met het lijdend voorwerp en een oorzakelijk verband met het gezegde. Dit type bepaling van gesteldheid wordt een resultatieve werkwoordsbepaling genoemd. 7

Algemene Nederlandse Spraakkunst kopen?
De ANS is een uitgebreid wetenschappelijk naslagwerk

Kun jij de bepaling van gesteldheid identificeren?

Over het algemeen wordt de bepaling van gesteldheid als een moeilijk zinsdeel ervaren. Besteed daarom tijdens het ontleden altijd eerst aandacht aan de zinskern en het lijdend en meewerkend voorwerp. Dat maakt het in een later stadium stukken eenvoudiger om de bepaling van gesteldheid te onderscheiden van de bijwoordelijke en bijvoeglijke bepaling.

Bronnen

  1. Onze Taal (z.d.). ‘Wat is de bepaling van gesteldheid?‘. Onzetaal.nl/taalloket, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  2. Taalunie (z.d.) ‘Bepaling van gesteldheid‘. Taaladvies.net, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  3. Algemene Nederlandse Spraakkunst (2021). ‘20.9.1 Inleiding‘. E-ans.ivdnt.org, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  4. Klein, M. en Toorn, M.C. van den (2011). Praktische cursus zinsontleding. Groningen: Noordhoff Uitgevers, p. 39. ↩︎
  5. BeterOntleden (z.d.). ‘De bepaling van gesteldheid‘. Beterontleden.nl, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  6. Algemene Nederlandse Spraakkunst (2021). ‘20.9.3 De bepaling van gesteldheid volgens de handeling‘. E-ans.ivdnt.org, geraadpleegd op 14 februari 2024. ↩︎
  7. Klein, M. en Toorn, M.C. van den (2011). Praktische cursus zinsontleding. Groningen: Noordhoff Uitgevers, p. 41. ↩︎

Zakelijk leren schrijven?

De Schrijftrainers helpt jou je schrijfvaardigheden te verbeteren. Neem contact op voor een offerte op maat.

×